Blog

SORTOWANIE WG DATY OCENY AUTORA
  • Jak mózg radzi sobie z dysonansem poznawczym?

    Data publikacji: 2014-05-28 powrót

    Wygłodniały lis, przemykając w pobliżu ludzkich siedzib, spostrzegł kątem oka liczne splątane winorośle, wraz ze zwisającymi z nich soczystymi winogronami. Żądny smakowicie wyglądających gron, wykorzystał wszystkie znane sztuczki, aby zerwać dla siebie chociaż jedną kiść. Niestety owoce znajdowały się zbyt wysoko, by mógł ich dosięgnąć. Zmęczony po wielokrotnych i nieskutecznych próbach, podkulił ogon i odchodząc wymamrotał pod nosem: "Winogrona wcale nie są tak smaczne jak sądziłem. Są kwaśne i niejadalne."

    W ten oto sposób, bohater utworu greckiego bajkopisarza Ezopa, uporał się z towarzyszącym mu uczuciem dysonansu poznawczego. Teoria tego zjawiska stworzona została w pierwotnej wersji przez Leona Festingera (1957). Zdefiniował on dysonans poznawczy jako towarzyszące człowiekowi uczucie dyskomfortu psychicznego, pojawiające się w momencie jednoczesnego wystąpienia dwóch niezgodnych ze sobą elementów poznawczych. Stan dysonansu wywołuje pragnienie jak najszybszego usunięcia lub zredukowania występującego napięcia.

    Najczęstszą metodą, prowadzącą do osiągnięcia konsonansu – czyli po prostu harmonii – jest racjonalizacja. Według słów amerykańskiego psychologa Elliota Aronsona (1972/2011) teoria dysonansu poznawczego nie opiera się na przypuszczeniu, że człowiek jest zwierzęciem rozumnym. Sugeruje raczej, że jest on zwierzęciem racjonalizującym – stara się sprawiać wrażenie rozumnego, zarówno dla innych jak i samego siebie.

    Badania prowadzone przez duet McGuire i McGuire (1991) dowodzą, że człowiek przejawia tendencję do dostosowywania postrzeganego przez siebie poziomu atrakcyjności i pragnienia wystąpienia danego zdarzenia w zależności od obiektywnych przesłanek, warunkujących jego prawdopodobieństwo. Ma to miejsce zarówno w przypadku racjonalizacji "słodkiej cytryny" – wzrost prawdopodobieństwa przekłada się na wzrost postrzeganej atrakcyjności – jak i racjonalizacji "kwaśnych winogron" – wzorem ezopowego lisa uznajemy, że potencjalny cel i tak nie jest wart naszych starań.

    Pyszczynski (1982) natomiast, zauważa w swoich pracach badawczych istotny warunek – dokonujemy racjonalizacji wyłącznie w przypadku ważnych dla nas spraw. Tylko wystarczająco wysoka kumulacja wygranej na loterii uruchamiała w umysłach badanych osób proces racjonalizacji. Wierzący w szansę wygranej optymiści częściej uznawali nagrodę atrakcyjną, niż niespodziewający się zwycięstwa uczestnicy. Umniejszanie postrzeganej wartości mniej prawdopodobnych zdarzeń jest dla ludzi metodą na uniknięcie późniejszego rozczarowania.

    Również badanie przeprowadzone przez Kay'a i in. (2002) podczas wyborów prezydenckich w USA w 2000 roku świetnie ukazuje funkcjonowanie procesu racjonalizacji. Spodziewano się, że pojedynek pomiędzy Georgem W. Bushem, a Alem Gorem zakończy się minimalną przewagą głosów oddanych na jednego kandydata.

    Zwolennicy obu pretendentów, z jednej strony z nadzieją oczekiwali wygranej swojego faworyta, mając jednak na uwadze prawdopodobną konieczność zaakceptowania wygranej konkurenta. Badanym wręczono kilka różnych wersji kwestionariusza, zawierających – sfabrykowane na potrzeby sondażu - informacje dotyczące przewidywanego przez sondaże wyborcze wyniku, od wariantu ze znaczącą przewagą Busha, poprzez wyniki z niewielką różnicą głosów, aż do wygranej Gore'a. Mieli oni za zadanie ocenić prawdopodobny wynik prezydenckiej elekcji. Efekt "kwaśnych winogron" oraz "słodkich cytryn" był szczególnie zauważalny w przypadku osób zaangażowanych w życie polityczne, wyraźnie popierających partię Demokratów lub Republikanów.

    Zdolność "przegranych" do zaakceptowania niechcianych rezultatów i poparcia "cudzego" prezydenta warunkuje stabilność sytuacji politycznej kraju. Jednak również w przypadku innych sfer życia społecznego (np. w środowisku pracy czy na uczelni) zdolność dostosowania się do niepożądanych warunków pozwala nam na zachowanie odpowiedniej równowagi.

     

    Literatura:

    Aronson, J., Aronson, E. (Ed.). (2011). Readings about the social animal (11th ed.). New York: Worth/Freeman.

    Festinger L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford, CA: Stanford University Press.

    Kay, A. C., Jimenez, M. C., Jost, J. T. (2002). Sour grapes, sweet lemons, and the anticipatory rationalization of the status quo. Personality and Social Psychology Bulletin, Volume 28, No. 9, September 2002, 1300 - 1312.

    McGuire, W.J., McGuire, C.V. (1991). The content, structure, and operation of thought systems. In R.S. Wyer, Jr., & T.K. Srull (Eds.), Advances in social cognition (Vol. IV, str. 1-78). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.

    Pyszczynski, T. (1982). Cognitive strategies for coping with uncertain outcomes. Journal of Research in Personality, 16, str. 386-399.

     

    powrót
    Magdalena Leśniak

    Magdalena Leśniak